İlk Türk Devletinin Dini İnancı Nedir? Din, İktidar ve Siyasal Meşruiyet
İktidarın kaynağını düşündüğümüzde aslında yalnızca “Kim yönetiyor?” sorusunu sormayız. Daha zor olan soru şudur: Neden yönetme hakkı ona aittir? Bugün seçimler, anayasalar, parlamentolar ve yurttaşlık hakları üzerinden tartıştığımız bu soru, binlerce yıl önce de farklı kavramlarla insanların karşısındaydı. İlk Türk devletlerinde bu sorunun cevabı büyük ölçüde Tengri inancı, kut anlayışı ve töre üzerinden şekilleniyordu.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: “İlk Türk devleti” ifadesi genellikle Asya Hun Devleti için kullanılır; ancak erken Türk siyasal düşüncesinin dini ve siyasi yapısını anlamak için Göktürkler ve Orhun Yazıtları da son derece önemlidir. Dolayısıyla mesele yalnızca bir “din tarihi” konusu değil, aynı zamanda iktidarın nasıl kurulduğunu ve toplumsal düzenin nasıl sürdürüldüğünü anlamanın bir yoludur.
İlk Türklerde Dini İnanç: Kök Tengri Merkezli Dünya Görüşü
Bu içerik, İlk Türk devletinin dini inancı nedir hakkında güvenilir ve sade bilgi arayanlar için Eradoor tarafından oluşturuldu.
İslamiyet öncesi Türk topluluklarında temel inanç unsurlarının başında Tengri veya Kök Tengri inancı geliyordu. Tengri, evrenin üstün gücü ve düzenleyicisi olarak düşünülüyor; doğa, gökyüzü, atalar ve çeşitli ruhlarla ilişkili inançlar da bu dünya görüşünün içinde yer alıyordu. Dolayısıyla bunu bugünkü anlamıyla kurumsallaşmış bir “din” kategorisine doğrudan hapsetmek yerine, dini, ahlaki ve siyasal unsurları birlikte içeren bir dünya tasavvuru olarak değerlendirmek daha açıklayıcıdır. DergiPark+1
Bu inanç sisteminin siyaset açısından en önemli sonucu, hükümdarın iktidarının sıradan bir güç ilişkisi olarak görülmemesiydi.
Kut: İktidarın İlahi Kaynağı
Türk devlet anlayışında kut, hükümdara yönetme kudreti ve yetkisinin Tengri tarafından verilmesini ifade ediyordu. Orhun Yazıtları’nda kağanın iktidarının Tanrı tarafından verildiğine ilişkin ifadeler bulunması, dini inanç ile siyasal meşruiyet arasındaki bağı açık biçimde gösterir. EBA Kitap+1
Ancak burada ilginç bir nokta var: Kağan “tanrı-kral” değildi. Eski Mısır’daki firavun anlayışından farklı olarak hükümdar, kutsal bir varlığın kendisi olarak görülmüyordu. İktidarın kaynağı ilahiydi fakat hükümdarın kendisi ilah değildi. OGM Materyal
Bu ayrım siyaset bilimi açısından oldukça önemlidir. Çünkü iktidarın kaynağının kutsal kabul edilmesi, iktidarın sınırsız olduğu anlamına gelmiyordu.
Töre: İktidarın Karşısındaki Sınır
İlk Türk devletlerinde yalnızca “kut” değil, töre de siyasal düzenin temel unsuruydu. Töre; toplumsal ilişkileri, hukuki düzeni, ahlaki davranışları ve devlet yönetimini etkileyen kurallar bütünü olarak düşünülebilir. Güncel akademik çalışmalar da törenin hükümdarın meşruiyetini yalnızca desteklemediğini, aynı zamanda onun iktidarını sınırlandıran normatif bir çerçeve oluşturduğunu vurguluyor. DergiPark+1
Buradan oldukça modern görünen bir soru çıkıyor:
Tanrı tarafından yetkilendirildiğine inanılan bir hükümdar neden töreye uymak zorunda olsun?
Çünkü siyasal meşruiyet yalnızca “iktidara sahip olmakla” tamamlanmıyordu. Kağanın toplumu koruması, düzeni sürdürmesi ve töreyi gözetmesi bekleniyordu. Dolayısıyla kut, hükümdara sınırsız bir iktidar kartı vermekten ziyade, yönetme sorumluluğu da yüklüyordu.
Bugünün anayasal devletlerinde “hukukun üstünlüğü” neyse, elbette birebir aynı olmamakla birlikte, törenin siyasal iktidarı normlarla ilişkilendirmesi açısından benzer bir düşünsel soru ürettiği söylenebilir.
İktidar, Kurumlar ve Katılım: Kurultay Neyi Değiştiriyordu?
İlk Türk devletlerini modern demokrasiyle özdeşleştirmek tarihsel açıdan hatalı olur. Ortada eşit yurttaşlık, evrensel oy hakkı veya modern anlamda temsil kurumları yoktu. Buna rağmen siyasal iktidarın yalnızca hükümdarın kişisel iradesinden ibaret olmadığını gösteren kurumlar vardı.
Bunlardan biri kurultaydı. Kaynaklarda, kut sahibi hanedan üyeleri arasından kağanın belirlenmesi sürecinde kurultayın rol oynadığı aktarılır. OGM Materyal
Bu durum bize ilginç bir karşılaştırma imkânı verir. Modern demokraside katılım, yurttaşların siyasal karar alma süreçlerine dahil olması üzerinden tanımlanır. İlk Türk devletlerindeki siyasal katılım ise modern anlamda halk egemenliği değildi; daha çok hanedan, boylar ve siyasal elitler arasındaki güç dengeleri üzerinden işliyordu.
Yine de temel soru aynıdır: İktidar tek bir kişinin iradesiyle mi belirlenmeli, yoksa toplumun etkili aktörleri karar sürecine dahil edilmeli mi?
Din ile İktidar Arasındaki İlişki Bugün Neden Önemli?
İlk Türk devletlerindeki kut anlayışı, siyasal iktidarın meşruiyet üretmek için yalnızca zor kullanmaya ihtiyaç duymadığını gösteriyor. Yönetilenlerin gözünde iktidarın “haklı” veya “doğru” kabul edilmesi de gerekiyor.
Bu açıdan Tengri inancı, töre ve kut birlikte düşünüldüğünde bir tür siyasal ideoloji işlevi gören düşünsel çerçeve ortaya çıkıyordu. Modern devletlerde bu işlevi milliyetçilik, anayasal değerler, halk egemenliği, insan hakları veya demokratik idealler gibi farklı ideolojiler üstlenebiliyor.
Örneğin günümüzde bir hükümet seçim kazanabilir; fakat seçim zaferi tek başına bütün siyasal sorunları çözmez. Hukukun üstünlüğü, kurumların bağımsızlığı, muhalefetin varlığı ve yurttaşların katılım imkânları da yönetimin meşruiyet algısını etkiler.
Bu açıdan binlerce yıl önceki “Kağan töreye uyuyor mu?” sorusu ile bugünün “İktidar anayasal sınırlar içinde hareket ediyor mu?” sorusu aynı tarihsel bağlama ait değildir; fakat ikisi de iktidarın sınırlarını sorgular.
Bu rehberde İlk Türk devletinin dini inancı nedir ile ilgili ana unsurları özetledik, Eradoor adına teşekkürler.
İlk Türk Devletlerinin Dini İnancı Bize Ne Söylüyor?
İlk Türk devletlerinde temel dini inanç Tengri/Kök Tengri merkezli geleneksel Türk inanç dünyasıydı. Fakat konuyu yalnızca “Türkler neye inanıyordu?” sorusuyla sınırlamak eksik kalır.
Asıl dikkat çekici olan, dini inancın siyasal düzenle kurduğu ilişkidir. Kut, iktidarın kaynağına ilişkin bir açıklama sunarken; töre, iktidarın nasıl kullanılacağına ilişkin bir çerçeve oluşturuyordu. Kurultay ve boy örgütlenmeleri ise siyasal gücün farklı aktörler arasında paylaşılmasını ve müzakere edilmesini sağlıyordu. DergiPark+1
Belki de bugün üzerinde düşünmemiz gereken en provokatif soru şudur: Bir yöneticiyi meşru yapan şey yalnızca iktidara nasıl geldiği midir, yoksa iktidarı nasıl kullandığı da meşruiyetin parçası mıdır?
İlk Türk devletlerinin siyasal düşüncesi, modern demokrasi değildi. Fakat bize çok eski bir gerçeği hatırlatıyor: İktidar, yalnızca güç kullanma kapasitesi değildir. İktidar aynı zamanda insanların neden o güce itaat etmeleri gerektiğine ilişkin bir anlam dünyası kurma meselesidir.